Pochodzenie nazwiska

Skąd pochodzi nazwisko Strus?

Na początku rozważań o pochodzeniu nazwiska zobaczmy co na ten temat mówią językoznawcy. Na stronie “Nazwiska w Polsce” Instytutu Języka Polskiego PAN: https://nazwiska.ijppan.pl/haslo/show/name/STRUS, możemy przeczytać:

Pochodzenie, prawdopodobne pochodzenie i motywacje: od wyrazu pospolitego – przezwiskowe

Strus, od ap. struś, starop. strus ‘wielki ptak biegający’ Sstp

Struktura słowotwórcza – niederywowane

Dowiadujemy się, że według autorów słownika, nazwisko Strus pochodzi prawdopodobnie od przydomka jaki nosiła nosiła rodzina pierwszego osadnika. Słowo “niederywowane” oznacza wyraz, który nie powstał przez dodanie do innego wyrazu przedrostków, przyrostków, czy końcówek). Jest to wyraz podstawowy, pierwotny, nie mający swojej bazy słowotwórczej w języku. W źródłach z XII-XV wieku znajdujemy m.in. takie postacie:

• S(z)trus 1260 PUr II 686, 1284 PUr 11/2, 1312, 1372 KW 1672, 1391 VPr IV 91 s. 126, 1419 KW V 309, etc.;
• S(z)traus 1405 PdLw II s. 16, 1413 Kacz 2454, 1484 Kaez 8178, 1494 Matr II 368; ? dat. sg. S(z)trusowi 1495 ARP II 1595.
• S(z)trus:. Test(is) … vir(-) … Henricus Ztruz 1260 PUr I I 686;
• Mile(s) … Godefridus Struz 1284 PUr 11/2 1312;
• Consul(-) civitatis Kalis … Peterlinus Strus 1372 KW 1672;
• Cum nobiIibus viris Nicolae Strus et Arnoldo de Waldow 1391 VPr lV 91 s. 126;
• Wirzbyeta dictus Strusz de Radsschin, subiudex terre WieIvniensis general(is) 1419 KW V J09;
• Vor … Mathis Strus und vor Katherina … Sterusis (!) eliche hawsfrawen 1426 KsMP 450 s. 155, 156;
• Per … Strusz 1439 AGZ XII, XXXII;
• Nobilis Strusz 1452 Tym s. 250;
• Coram nobiI(i) Martino Strusch 1466 AC I II 68;
• Per manus Struss 1476 Rach-Król s. 137;
• Pro sorore vero germana dictorum fratrum (Mathiae et Sebastiani) Strussowi, sartori regio copulata 1495 ARP II 1595;
• Dominum Sthrusz 1499 Mysz 23.

Źródła niemieckie podają, że Struz, Struss, Strus to niemieckie nazwisko rodowe, onomastycznie pochodzące od :

• przydomka w mittelhochdeutche strūʒ, lub strūs oznaczającego „struś” i pochodzące np. od strusich piór w ozdobie hełmu.
• może także pochodzić od słowa w mittelhochdeutche strūʒ, oznaczającego „spór, potyczka, fechtunek”
• lub oznacza nazwę miejsca zamieszkania w mittelhochdeutche strūʒ „krzewy, kępa”.

Czy to nazwisko ma pochodzenie pochodzenia niemieckie?

Na północy Alp przydomek a ślad za nim nazwisko pojawia się w języku średnio-wysoko-niemieckim (mittelhochdeutsche) jako Struz. Pierwszą znaną osobą nosząca ten przydomek jest Heinrich Wartenburg dictus Struz żyjący w Palatynacie Reńskim (Frankonii), będący w 1166 r. świadkiem dokumentu margrabiego Albrechta Niedźwiedzia. Adolf Socin wymienia: Cunradus dictus Struz de Wartenberg oraz here Heinrich der Strus und her Cunrat die herren von Wartenberg der Struz . W końcu XIII w. Heirich i Konrad Struzowie sprzedają dobra w Szwabii (Geisslingen).
Kolejną, o niezmienionym nazwisku, jest rodzina Struz z Phule koło Magdeburga notowana w I poł. XIII w . Potem pojawia się rodzina Struz na północ od Hamburga.

Mittelhochdeutsches Wörterbuch – Konkordanz przytacza różne zapisy niemieckiego słowa struś w czasach kiedy posługiwano się Mittelhochdeutsche (1050-1350): strauz, strauß, straus, ſtruz, oraz w l.mn. strauzen i sträuzel. Książka Niemieckie Nazwy Ptaków wymienia znane z literatury następujące zapisy nazwy strusia w j. niemieckim: strud, struth, strux, struze, struz, struzza, struzo, struzzi, struzen, struzin. Widoczna różnorodność zapisu wynikała z obcobrzmiącej nazwy, którą starano się zapisać w rodzimym języku ze słuchu.

Struzowie byli obecni w różnych miejscach w Europie. Trudno powiedzieć na ile te rodziny były ze sobą spokrewnione. Nie pomaga w tym heraldyka, ponieważ każda z nich (Fulijska, Hamburska, Nowomarchijska) miała inny herb. Być może nie jeden rycerz wracał z wypraw wojennych, np. krzyżowych przyozdobiony strusimi piórami otrzymując przydomek: Struz, Strus, Straus, Strausz, Strawss, Strauzz, Struzze, Struze, Struse.

Struz’owie wędrowali nie tylko z południa na północ. Również w kierunku równoleżnikowym – na wschód. Ślady znajdujemy w osobach o nazwisku pochodzącym od strusia lub nazwach miejscowych, które są pochodnymi w lokalnym dialekcie wraz z sufiksami stosowanymi w tym dialekcie. Przykłady:

• Szwajcaria – wiele osób o nazwisku Struz
• Czechy – Stružinec/Jistebnice; Stružnice – w powiecie Česká Lípa;
• Śląsk – okolice Rybnika (Palowice) Mikołaj Struś z Raczyn (po łacinie pisany Struz). Ostatnim odnalezionym przez mnie, był doktor Struz z Rybnika – ofiarodawca na Dom Oświatowy (gazeta katowicka Polska Zachodnia z 20/11/1930).
• Nowa Marchia Brandenburska – wiele lenn w pasie Krzymów – Santok posiadali Struz’owie, prawdopodobnie pochodzący ze starej Brandenburgii (Fulijscy). Żyli tam od poł. XIII do połowy XVII w. Notowani w 1337r. w Ziemi Gorzowskiej. Według Siebmachera: „ród, z którego w XV w. rozgałęziła się linia do Prus gdzie wymarła pod koniec XVII w. W Nowej Marchii istniała jeszcze w XVIII w.”
• Mazowsze – Strusino (Struschyno, Struszino, Strusschin) koło Bielska w Ziemi Płockiej i Strusin koło Sońska w Ziemi Ciechanowskiej (w języku polskim, sufiksy –in/-ino tworzyły nazwy z j. niemieckiego i pruskiego). Żukowo-Strusie koło Raciąża w Ziemi Płockiej.
• Struszewo (Strusow) – w Ziemi Bytowskiej i Struś (Strosmel) k/Kowalewa Pomorskiego. Być może są to miejsca osiedlenia potomków Struz’ów z Nowej Marchii.
• Jeszcze raz Śląsk; Mikołaj Struś wywodzący się z Palowic pisany jako Struz znajdujący się w otoczeniu księcia Władysława Opolczyka i będący świadkiem przekazania przez Opolczyka ikony Matki Boskiej Paulinom w Częstochowie w roku 1382.
• Kalisz – Peterlin Strus rajca kaliski w roku 1372 podpisuje dokument ustanawiający czynsz Maciejowi prepozytowi kościoła Św. Mikołaja w Kaliszu..
• Mierzejewo-Strusin w ziemi łomżyńskiej, pojawiające się w dokumentach ma początku XV wieku.
• Kraków – Stano Strus (Strausz) , zm. 1556r., syn kuśnierza z Norymbergi, który został krakowskim rajcą miejskim.
• Strusowie w Lublinie, na Ukrainie , Litwie a nawet w Wielkiej Porcie u Sulejmana II .
• Wreszcie Strusy (Strussy) na Podlasiu.

Struz’owie Nowomarchijscy (ziemie w dorzeczu Warty i Odry między Krajnikiem a Santokiem), najbliżsi geograficznie Podlasiu, byli pisani jako: Strus, Stru(c)z, Strutz, die Sträusse, Strauß, Struczen, Ztruz, Strätz . Podobnie Struz’owie z Hanzy byli pisani jako Struss lub Strus. Ponieważ przydomek i pochodzące odeń nazwisko „struś” w każdej społeczności było obcego pochodzenia, stąd z jednej strony występuje duża różnorodność zapisu brzmienia obcego słowa, z drugiej zaś mała podatność nazwy własnej na zmiany zachodzące w żywym języku. W środowiskach, gdzie znany był ptak struś choćby z opowieści, niemieckie nazwisko Struz (wym. struc) lub Struss ewoluowało do Struś.

A skąd wziął się przydomek Henryka zwanego Struz z Wartenburga?

Zajrzyjmy do słowników antycznych. Najpierw, nieoceniony łacińsko-angielski Luis&Short. Zapytany o rdzeń “strutio”, z którego po odrzuceniu końcówki mamy słowo fonetycznie brzmiące “struc”, znalazł następujące wystąpienia.

• strūthĭo, ōnis, v. struthiocamelus. Pierwsze wystąpienie odsyła nas do struthiocamelus. Dlaczego ta hybryda powstała z połączenia dwóch gatunków, niczym centaur albo syrena? O tym za chwilę.
• † strūthĭŏcămēlus, i, m. (f., Plin. 11, 37, 56, § 155), = στρουθιοκάμηλος, an ostrich. By later writers also called simply strūthĭo, ōnis, m., = στρουθίων. A więc strutiocamelus to po prostu struś, w późniejszym okresie pisany pa prostu “strutio”.
• † struthĭon, ii, n., = στρουθίον, a plant, soapwort: Saponaria officinali. Pojawia się nam mydlnica, ziele, którego odwary z korzeni używano do mycia i prania. Ale ten trop chyba możemy pominąć. Autorzy opracowania “Etymologia polskich nazwisk pochodzących od nazw roślin zielarskich” nie podają ani jednego przypadku nazwiska pochodzącego wprost od rośliny.
• † strūthĕus (strūthĭus), a, um, adj., = στρούθιος, of or belonging to sparrows: mala (sparrow-apples), a particular kind of apples. Tu “strutius” odnosi się do wróbli, zaś “strutio mala” to małe jabłka (prawdopodonmie pigwa) jedzone przez wróble.

Ponieważ Luis&Short powołuje się na nazwy greckie, sprawdźmy zatem co powie nam greka na temat “struc’a”. Tu autorytetem może być “The Brill Dictionary of Ancient Greek”; słownik grecko-angielski antycznej greki ze 170 tys. haseł. Ten słownik podaje już znane nam znaczenia:

στρούθειος -α -ον [στρουθός]
[a] zool. of an ostrich, || of a sparrow, [w zoologii: 1/ struś 2/ wróbel]
[b] bot. type of quince also subst. τό σ. and στρούθιον || but το σ. soapwort [w botanice: 1/ pigwa 2/ mydlnica]

W języku greckim jest w zasadzie to samo co w łacinie. Zbierając powyższe tropy mamy sześć źródeł pochodzenia nazwy przydomka.

1. Krzewy, kępa – z języka staroniemieckiego
2. Potyczka, kłótnia – z języka staroniemieckiego
3. Jabłuszka pigwy – z języków antycznych: greki i łaciny
4. Ziele mydlnicy – z języków antycznych: greki i łaciny
5. Wróbel – z języków antycznych: greki i łaciny
6. Nielot afrykański, struś – z języków antycznych: greki i łaciny

Osobiście nie bardzo przekonują mnie dość przypadkowe, jak na pochodzenie rodu, który przetrwał kilkaset lat, dwa pierwsze znaczenia wyrazu “struz” z języka Mittelhochdeutche. Również dwie następne nazwy ze świata roślinnego są mało prawdopodobne, ponieważ ziele lub krzew nie dawał nazwy rodowi rycerskiemu. Również brak jest powodu aby obcojęzyczny strūthĭus oznaczający wróbla, stał się przydomkiem frankońskiego rycerza. Przeciw temu przemawiają następujące powody. Pierwszy, ponieważ z pewnością istniała nazwa “wróbel” (we współczesnym niemieckim wróbel to spatz lub sperling) i nie byłoby potrzeby sięgać po wyraz łaciński i grecki aby utworzyć ten przydomek. Drugi powód jest taki, że wróbel ze swoją mikrą posturą i śmiesznym podskakiwaniem, nie byłby akceptowany przez posiadacza takiego przydomku. W świetle powyższego widzimy dwie możliwości powstania nazwiska Strus.

Pierwsza to przydomek „struś”, rycerza polskiego wymawiany i pisany w tamtym czasie jako “strus”. Jednak w żadnym dokumencie nie pojawia się łacińskie”dictus” czyli zwany, używane do wskazania przydomka lub przezwiska. W nielicznych, najstarszych zachowanych dokumentach z XV i początku XVI wieku, osoby określane były w postaci: Imię_chrzecielne Strus syn Imię_ojca.

Druga hipoteza jest taka, że nazwisko Strus na Podlasiu jest spolszczoną formą nazwiska potomka któregoś z rodów niemieckich z Palatynatu, Saksonii, Nowej Marchii Brandenburskiej lub w Prus który dotarł na Podlasie. Jeśli samo nazwisko nawet pochodzi od Struz (lub jednej z odmian) to nie znaczy, że osadnik na Podlasiu przybył tu z Niemiec. Wieś o podobnie brzmiącej nazwie (Struszino, Strusschin) została w roku 1305 włączona do parafii Gozdowo w Ziemi Płockiej – za słownikiem IH PAN. Oznacza to, że istniała już przed rokiem 1305, wiek przed powstaniem Strus.

Podlaska legenda domowa głosi, że założycielem Strus był rycerz z Bawarii. Rzeczywiście, w okolicy Wülzburg, Weißenburg in Bayern, 50 km na południe od Norymbergii, występuje nazwisko Strauss (Struz) . Ewentualne pochodzenie od rodu z Neuffen h. Weissenhorn, gdzie występował ród o tej nazwie, jest raczej wykluczone, ponieważ Neuffen leży w Badenii-Witembergii ponad 100 km od granic Bawarii. W XVI w. do Krakowa przybył Stano Strus (Strausz) , zm. 1556r., syn kuśnierza z Norymbergii, który został krakowskim rajcą miejskim. Tym faktem nie jesteśmy w stanie jednak uprawdopodobnić legendy o bawarskim pochodzeniu, nie mówiąc już o udowodnieniu.

Dla porządku odnotowuję objaśnienie nazwiska Strutz (ten sam rdzeń, “struc”) podane w serwisie internetowym www.surnamedb.com: Nazwisko pochodzi od średniowysokoniemieckiego słowa „Struz” i pierwotnie było pseudonimem oznaczającym „wojownika lub żołnierza”. Ponieważ jednak ta informacja nie jest potwierdzona w żadnym innym źródle, zaś z wielu miejsc tego serwisu jest przekierowanie do najhardziej ofensywnego serwisu genealogicznego na świecie, wiec traktuję ją raczej jako plasterek na polepszenie samopoczucia Struzów, Strutzów lub Strusów, jako chwyt marketingowy owego serwisu genealogicznego.